วาดและคำนวณลายน้ำ (knurl) พิตช์และเผื่อก่อนลาย
ลายน้ำ (knurl) คือลายนูนบนด้ามจับหรือปุ่มหมุนให้จับไม่ลื่น การทำให้ลายออกมาสวยและ "วิ่งลงล็อก" ไม่เหลื่อม มีสองเรื่องที่ต้องคำนวณ: จำนวนฟันรอบเส้นรอบวงต้องลงตัวพอดี และ ต้องกลึงชิ้นงานเผื่อไว้ก่อนลาย เพราะการรีดลายดันเนื้อโลหะให้ปูดขึ้น เส้นผ่านศูนย์กลางจึงโตขึ้น บทความนี้ให้สูตร ตัวอย่างคำนวณจริง และวิธีเขียนลายเพชรลงในแบบ
พิตช์ของลายน้ำ (knurl pitch)
พิตช์คือระยะห่างระหว่างยอดฟันสองยอดที่วัดรอบเส้นรอบวง ระบบเมตริก (DIN 82) กำหนดพิตช์มาตรฐานเป็นมิลลิเมตร ส่วนลูกกลิ้งลายระบบนิ้วมักระบุเป็น diametral pitch (DP) เช่น 64, 96, 128 DP แปลงเป็นพิตช์วงกลมได้ด้วย p = 25.4 × π ÷ DP
| พิตช์วงกลม p (มม.) | ลักษณะงาน | DP นิ้วที่ใกล้เคียง |
|---|---|---|
| 0.5 – 0.6 | ลายละเอียด ปุ่มเล็ก | 128 DP (0.62) |
| 0.8 | ลายกลาง ด้ามจับทั่วไป | 96 DP (0.83) |
| 1.0 – 1.2 | ลายหยาบปานกลาง | — |
| 1.6 | ลายหยาบ ด้ามใหญ่ | 64 DP (1.25) หยาบกว่า |
ให้ลายวิ่งลงล็อก: จำนวนฟันต้องลงตัว
ลายเพชรเกิดจากลูกกลิ้งรีดซ้ำทุกรอบที่ชิ้นงานหมุน ถ้าเส้นรอบวงไม่ลงตัวกับพิตช์ รอบถัดไปฟันจะไม่ทับรอยเดิม ลายจะเละ (double-tracking) เงื่อนไขคือ จำนวนฟันรอบเส้นรอบวงต้องเป็นจำนวนเต็ม
ตัวอย่างคำนวณจริง: ด้ามจับ Ø20, พิตช์ 0.8
ต้องการด้ามจับลายเพชรขนาดประมาณ Ø20 มม. ใช้ลูกกลิ้งพิตช์ p = 0.8 มม.
ขั้นที่ 1 — หาจำนวนฟัน: N = π × 20 ÷ 0.8 = 62.83 ÷ 0.8 = 78.54 ซึ่งไม่เป็นจำนวนเต็ม ลายจะไม่ลงล็อกถ้ากลึงเป็น Ø20 เป๊ะ
ขั้นที่ 2 — ปัดจำนวนฟันให้ลงตัว: เลือก N = 78 → เส้นผ่านศูนย์กลางที่ลงล็อก D = 78 × 0.8 ÷ π = 62.4 ÷ 3.1416 = 19.86 มม. (ถ้าเลือก N = 79 จะได้ 20.12 มม.)
ขั้นที่ 3 — เผื่อการปูด: การลายดันผิวให้โตขึ้นราว ⅓ ของพิตช์ ≈ 0.8 ÷ 3 = 0.27 มม. จึงกลึงชิ้นงานก่อนลายให้เล็กกว่านี้: โตก่อนลาย ≈ 19.86 − 0.27 = 19.6 มม. โดยประมาณ แล้วลองลายบนเศษวัสดุชนิดเดียวกันก่อน วัดผลจริง แล้วค่อยปรับ เพราะอัตราปูดขึ้นกับวัสดุและแรงกด
| ขั้นตอน | ค่า |
|---|---|
| ขนาดสำเร็จที่ต้องการ | ≈ Ø20 มม. |
| จำนวนฟันคำนวณ N = πD/p | 78.54 (ไม่ลงตัว) |
| เลือก N จำนวนเต็ม | 78 |
| Ø ที่ลายวิ่งลงล็อก = Np/π | 19.86 มม. |
| เผื่อปูด ≈ p/3 | 0.27 มม. |
| กลึงก่อนลาย ≈ | 19.6 มม. (ลองแล้วปรับ) |
เขียนลายน้ำลงในแบบ
ในแบบงานไม่ต้องวาดฟันทุกซี่ แต่เขียนเป็น แถบลายไขว้ พร้อมหมายเหตุระบุชนิดและพิตช์ก็พอ
- พิมพ์ REC วาดภาพด้านข้างของชิ้นงานทรงกระบอก แล้วใช้ L ขีดเส้นแนวตั้งสองเส้นกำหนดขอบเขตแถบลาย (จะใช้ O ออฟเซ็ตจากขอบก็ได้)
- แทนลายเพชรด้วยลายไขว้: พิมพ์ H เลือกพื้นที่แถบ ใส่ลายแบบตารางเฉียง (cross/diamond) หรือขีดเส้นเฉียง 30° ชุดหนึ่งด้วย L แล้ว AR ทำซ้ำให้ทั่วแถบ จากนั้น MI มิเรอร์เส้นเฉียงอีกทิศให้ไขว้กัน
- ใส่หมายเหตุด้วยเส้นชี้ LE ระบุสเปก เช่น "ลายเพชร พิตช์ 0.8 (ลายนูน)" หรือภาษาอังกฤษ "DIAMOND KNURL 0.8 PITCH, RAISED"
- บอกขนาดด้วย D: ระบุ เส้นผ่านศูนย์กลางสำเร็จหลังลาย และ ความยาวแถบลาย (ไม่ต้องบอกขนาดก่อนลาย ให้ช่างกลึงเผื่อเอง)
ลองทำตามได้ทันที เปิดโปรแกรมเขียนแบบ 2D บนเบราว์เซอร์ ฟรี ไม่ต้องติดตั้ง ไม่ต้องสมัคร
เปิด DXCAD2D Onlineเคล็ดลับหน้างาน
ลายตรง (straight knurl) ใช้เงื่อนไขจำนวนฟันลงตัวเหมือนกัน แต่คิดง่ายกว่าเพราะลายขนานแกน ไม่ต้องกลัวเหลื่อมรอบ ส่วนลายเพชรต้องระวังเรื่องลงล็อกมากกว่า ถ้าหน้างานปรับขนาดก่อนลายให้ลงล็อกไม่สะดวก อีกทางคือเพิ่มแรงกดให้ฟันรีดลึกจนล็อกเอง แต่ควรเริ่มจากขนาดที่คำนวณไว้ก่อนเสมอ
คำถามที่พบบ่อย
กลึงเผื่อก่อนลายน้ำเท่าไหร่
กลึงให้เล็กกว่าขนาดสำเร็จราวหนึ่งในสามของพิตช์ (≈ 0.3p) เพราะการลายดันผิวให้ปูดขึ้น เช่น พิตช์ 0.8 เผื่อราว 0.27 มม. แล้วลองลายบนเศษวัสดุก่อนปรับจริง
จำนวนฟันลายน้ำคำนวณยังไง
N = π × เส้นผ่านศูนย์กลาง ÷ พิตช์ แล้วปัด N ให้เป็นจำนวนเต็มเพื่อให้ลายวิ่งลงล็อกไม่เหลื่อม จากนั้นย้อนหาเส้นผ่านศูนย์กลางที่ลงตัว D = Np ÷ π
ลายน้ำทำไมเหลื่อมเป็นลายซ้อน
เพราะเส้นรอบวงหารพิตช์ไม่ลงตัว ลูกกลิ้งรอบถัดไปจึงไม่ทับรอยเดิม แก้โดยปรับเส้นผ่านศูนย์กลางก่อนลายให้ N เป็นจำนวนเต็ม หรือเพิ่มแรงกดให้ฟันล็อก
DP กับพิตช์มิลลิเมตรแปลงกันยังไง
พิตช์วงกลม p (มม.) = 25.4 × π ÷ DP เช่น 96 DP ≈ 0.83 มม., 128 DP ≈ 0.62 มม., 64 DP ≈ 1.25 มม.
สรุป
ทำลายน้ำให้สวยต้องคุมสองค่า: ให้จำนวนฟัน N = πD ÷ p เป็นจำนวนเต็มเพื่อให้ลายวิ่งลงล็อก และกลึงเผื่อก่อนลายราว ⅓ ของพิตช์เพราะผิวจะปูดขึ้น ตัวอย่าง Ø20 พิตช์ 0.8 เลือก N = 78 ได้ Ø ลงล็อก 19.86 มม. แล้วกลึงก่อนลายราว 19.6 มม. ส่วนในแบบเขียนเป็นแถบลายไขว้ บอกขนาดสำเร็จกับความยาวแถบและหมายเหตุพิตช์ก็พอ