หน้าแรก / บทความ / วาดและคำนวณลายน้ำ (knurl) พิตช์และเผื่อก่อนลาย
วาด+คำนวณงานช่าง · งานผลิต

วาดและคำนวณลายน้ำ (knurl) พิตช์และเผื่อก่อนลาย

อ่าน 8 นาที · อัปเดต 17 พ.ย. 2026

ลายน้ำ (knurl) คือลายนูนบนด้ามจับหรือปุ่มหมุนให้จับไม่ลื่น การทำให้ลายออกมาสวยและ "วิ่งลงล็อก" ไม่เหลื่อม มีสองเรื่องที่ต้องคำนวณ: จำนวนฟันรอบเส้นรอบวงต้องลงตัวพอดี และ ต้องกลึงชิ้นงานเผื่อไว้ก่อนลาย เพราะการรีดลายดันเนื้อโลหะให้ปูดขึ้น เส้นผ่านศูนย์กลางจึงโตขึ้น บทความนี้ให้สูตร ตัวอย่างคำนวณจริง และวิธีเขียนลายเพชรลงในแบบ

พิตช์ของลายน้ำ (knurl pitch)

พิตช์คือระยะห่างระหว่างยอดฟันสองยอดที่วัดรอบเส้นรอบวง ระบบเมตริก (DIN 82) กำหนดพิตช์มาตรฐานเป็นมิลลิเมตร ส่วนลูกกลิ้งลายระบบนิ้วมักระบุเป็น diametral pitch (DP) เช่น 64, 96, 128 DP แปลงเป็นพิตช์วงกลมได้ด้วย p = 25.4 × π ÷ DP

พิตช์วงกลม p (มม.)ลักษณะงานDP นิ้วที่ใกล้เคียง
0.5 – 0.6ลายละเอียด ปุ่มเล็ก128 DP (0.62)
0.8ลายกลาง ด้ามจับทั่วไป96 DP (0.83)
1.0 – 1.2ลายหยาบปานกลาง—
1.6ลายหยาบ ด้ามใหญ่64 DP (1.25) หยาบกว่า
มุมฟัน: ลายน้ำมาตรฐานส่วนมากมีมุมฟันรวม 90° (ด้านละ 45°) ความลึกฟันเต็มแบบคมของมุม 90° = พิตช์ ÷ 2 เช่น พิตช์ 0.8 ลึกสุด 0.4 มม. (ของจริงลายตื้นกว่านี้เล็กน้อยเพราะยอดไม่คม)
พิตช์ p ลึก ≈ p/2 90° ยอดฟัน = ผิว OD
หน้าตัดฟันลายน้ำรูปตัววี มุมรวม 90° พิตช์ p วัดยอดถึงยอด ความลึกฟันเต็มแบบคม = p ÷ 2

ให้ลายวิ่งลงล็อก: จำนวนฟันต้องลงตัว

ลายเพชรเกิดจากลูกกลิ้งรีดซ้ำทุกรอบที่ชิ้นงานหมุน ถ้าเส้นรอบวงไม่ลงตัวกับพิตช์ รอบถัดไปฟันจะไม่ทับรอยเดิม ลายจะเละ (double-tracking) เงื่อนไขคือ จำนวนฟันรอบเส้นรอบวงต้องเป็นจำนวนเต็ม

จำนวนฟัน: N = π × D ÷ p  →  เลือก N เป็นจำนวนเต็ม แล้วย้อนหาเส้นผ่านศูนย์กลางที่ลายวิ่งลงล็อก: D = N × p ÷ π

ตัวอย่างคำนวณจริง: ด้ามจับ Ø20, พิตช์ 0.8

ต้องการด้ามจับลายเพชรขนาดประมาณ Ø20 มม. ใช้ลูกกลิ้งพิตช์ p = 0.8 มม.

ขั้นที่ 1 — หาจำนวนฟัน: N = π × 20 ÷ 0.8 = 62.83 ÷ 0.8 = 78.54 ซึ่งไม่เป็นจำนวนเต็ม ลายจะไม่ลงล็อกถ้ากลึงเป็น Ø20 เป๊ะ

ขั้นที่ 2 — ปัดจำนวนฟันให้ลงตัว: เลือก N = 78 → เส้นผ่านศูนย์กลางที่ลงล็อก D = 78 × 0.8 ÷ π = 62.4 ÷ 3.1416 = 19.86 มม. (ถ้าเลือก N = 79 จะได้ 20.12 มม.)

ขั้นที่ 3 — เผื่อการปูด: การลายดันผิวให้โตขึ้นราว ⅓ ของพิตช์ ≈ 0.8 ÷ 3 = 0.27 มม. จึงกลึงชิ้นงานก่อนลายให้เล็กกว่านี้: โตก่อนลาย ≈ 19.86 − 0.27 = 19.6 มม. โดยประมาณ แล้วลองลายบนเศษวัสดุชนิดเดียวกันก่อน วัดผลจริง แล้วค่อยปรับ เพราะอัตราปูดขึ้นกับวัสดุและแรงกด

ขั้นตอนค่า
ขนาดสำเร็จที่ต้องการ≈ Ø20 มม.
จำนวนฟันคำนวณ N = πD/p78.54 (ไม่ลงตัว)
เลือก N จำนวนเต็ม78
Ø ที่ลายวิ่งลงล็อก = Np/π19.86 มม.
เผื่อปูด ≈ p/30.27 มม.
กลึงก่อนลาย ≈19.6 มม. (ลองแล้วปรับ)

เขียนลายน้ำลงในแบบ

ในแบบงานไม่ต้องวาดฟันทุกซี่ แต่เขียนเป็น แถบลายไขว้ พร้อมหมายเหตุระบุชนิดและพิตช์ก็พอ

  1. พิมพ์ REC วาดภาพด้านข้างของชิ้นงานทรงกระบอก แล้วใช้ L ขีดเส้นแนวตั้งสองเส้นกำหนดขอบเขตแถบลาย (จะใช้ O ออฟเซ็ตจากขอบก็ได้)
  2. แทนลายเพชรด้วยลายไขว้: พิมพ์ H เลือกพื้นที่แถบ ใส่ลายแบบตารางเฉียง (cross/diamond) หรือขีดเส้นเฉียง 30° ชุดหนึ่งด้วย L แล้ว AR ทำซ้ำให้ทั่วแถบ จากนั้น MI มิเรอร์เส้นเฉียงอีกทิศให้ไขว้กัน
  3. ใส่หมายเหตุด้วยเส้นชี้ LE ระบุสเปก เช่น "ลายเพชร พิตช์ 0.8 (ลายนูน)" หรือภาษาอังกฤษ "DIAMOND KNURL 0.8 PITCH, RAISED"
  4. บอกขนาดด้วย D: ระบุ เส้นผ่านศูนย์กลางสำเร็จหลังลาย และ ความยาวแถบลาย (ไม่ต้องบอกขนาดก่อนลาย ให้ช่างกลึงเผื่อเอง)
ความยาวแถบลาย ลายเพชร พิตช์ 0.8 (นูน)
ในแบบเขียนลายน้ำเป็นแถบลายไขว้ บอกขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางสำเร็จและความยาวแถบ พร้อมหมายเหตุชนิดลายและพิตช์

ลองทำตามได้ทันที เปิดโปรแกรมเขียนแบบ 2D บนเบราว์เซอร์ ฟรี ไม่ต้องติดตั้ง ไม่ต้องสมัคร

เปิด DXCAD2D Online

เคล็ดลับหน้างาน

ลายตรง (straight knurl) ใช้เงื่อนไขจำนวนฟันลงตัวเหมือนกัน แต่คิดง่ายกว่าเพราะลายขนานแกน ไม่ต้องกลัวเหลื่อมรอบ ส่วนลายเพชรต้องระวังเรื่องลงล็อกมากกว่า ถ้าหน้างานปรับขนาดก่อนลายให้ลงล็อกไม่สะดวก อีกทางคือเพิ่มแรงกดให้ฟันรีดลึกจนล็อกเอง แต่ควรเริ่มจากขนาดที่คำนวณไว้ก่อนเสมอ

คำถามที่พบบ่อย

กลึงเผื่อก่อนลายน้ำเท่าไหร่

กลึงให้เล็กกว่าขนาดสำเร็จราวหนึ่งในสามของพิตช์ (≈ 0.3p) เพราะการลายดันผิวให้ปูดขึ้น เช่น พิตช์ 0.8 เผื่อราว 0.27 มม. แล้วลองลายบนเศษวัสดุก่อนปรับจริง

จำนวนฟันลายน้ำคำนวณยังไง

N = π × เส้นผ่านศูนย์กลาง ÷ พิตช์ แล้วปัด N ให้เป็นจำนวนเต็มเพื่อให้ลายวิ่งลงล็อกไม่เหลื่อม จากนั้นย้อนหาเส้นผ่านศูนย์กลางที่ลงตัว D = Np ÷ π

ลายน้ำทำไมเหลื่อมเป็นลายซ้อน

เพราะเส้นรอบวงหารพิตช์ไม่ลงตัว ลูกกลิ้งรอบถัดไปจึงไม่ทับรอยเดิม แก้โดยปรับเส้นผ่านศูนย์กลางก่อนลายให้ N เป็นจำนวนเต็ม หรือเพิ่มแรงกดให้ฟันล็อก

DP กับพิตช์มิลลิเมตรแปลงกันยังไง

พิตช์วงกลม p (มม.) = 25.4 × π ÷ DP เช่น 96 DP ≈ 0.83 มม., 128 DP ≈ 0.62 มม., 64 DP ≈ 1.25 มม.

สรุป

ทำลายน้ำให้สวยต้องคุมสองค่า: ให้จำนวนฟัน N = πD ÷ p เป็นจำนวนเต็มเพื่อให้ลายวิ่งลงล็อก และกลึงเผื่อก่อนลายราว ⅓ ของพิตช์เพราะผิวจะปูดขึ้น ตัวอย่าง Ø20 พิตช์ 0.8 เลือก N = 78 ได้ Ø ลงล็อก 19.86 มม. แล้วกลึงก่อนลายราว 19.6 มม. ส่วนในแบบเขียนเป็นแถบลายไขว้ บอกขนาดสำเร็จกับความยาวแถบและหมายเหตุพิตช์ก็พอ