วาดและคำนวณเฟืองดอกจอก (bevel gear)
เฟืองดอกจอก (bevel gear) ส่งกำลังระหว่างเพลาที่ตัดกัน มักเป็นมุม 90° ฟันเรียงบนผิวกรวยไม่ใช่ทรงกระบอก การออกแบบจึงต้องหา มุมกรวยพิทช์ (δ) และ ระยะกรวยนอก (Re) เพิ่มจากที่คุ้นในเฟืองตรง บทความนี้ให้สูตรครบสำหรับเฟืองดอกจอกฟันตรงที่มุมเพลา 90° ตัวอย่างคู่เฟือง 20/40 ฟัน โมดูล 3 และขั้นร่างหน้าตัดใน DXCAD2D
ตัวแปรหลักของเฟืองดอกจอก
เริ่มจากโมดูล m และจำนวนฟัน z เหมือนเฟืองตรง Ø พิทช์ d = m·z วัดที่ปลายใหญ่ (large end) ของฟัน สิ่งที่เพิ่มเข้ามาคือมุมกรวย เพราะคู่เฟืองดอกจอกต้องมีปลายกรวยชนจุดเดียวกัน (common apex)
Ø พิทช์: d = m·z
มุมกรวยพิทช์พิเนียน: tan δ₁ = z₁ / z₂ · เฟืองใหญ่: δ₂ = 90° − δ₁
ระยะกรวยนอก: Re = d / (2 · sin δ) (ได้ค่าเท่ากันทั้งคู่)
Ø นอก: dₐ = d + 2·m·cos δ = m(z + 2cos δ)
addendum = m · dedendum = 1.25·m · ความกว้างฟัน b ≈ Re/3 (และ ≤ 10m)
ตัวอย่างคำนวณจริง: คู่เฟือง 20/40 ฟัน โมดูล 3
พิเนียน z₁ = 20, เฟืองใหญ่ z₂ = 40, โมดูล m = 3, มุมเพลา 90°
1) Ø พิทช์: d₁ = 3 × 20 = 60 mm · d₂ = 3 × 40 = 120 mm
2) มุมกรวยพิทช์: tan δ₁ = z₁/z₂ = 20/40 = 0.5 → δ₁ = 26.565° · δ₂ = 90 − 26.565 = 63.435° (ตรวจ: tan δ₂ = 40/20 = 2 → 63.435° ✓)
3) ระยะกรวยนอก: Re = d₁ / (2·sin δ₁) = 60 / (2 × 0.4472) = 67.08 mm (จากเฟืองใหญ่ได้เท่ากัน: 120 / (2 × 0.8944) = 67.08 ✓)
4) Ø นอก (addendum = m = 3):
พิเนียน dₐ₁ = 60 + 2×3×cos 26.565° = 60 + 6×0.8944 = 65.37 mm
เฟืองใหญ่ dₐ₂ = 120 + 2×3×cos 63.435° = 120 + 6×0.4472 = 122.68 mm
5) มุม addendum / dedendum: θₐ = atan(m/Re) = atan(3/67.08) = 2.56° · θ_f = atan(1.25m/Re) = atan(3.75/67.08) = 3.20°
มุมยอดฟัน (face) พิเนียน = δ₁ + θₐ = 29.13° · มุมโคนฟัน (root) = δ₁ − θ_f = 23.37°
6) ความกว้างฟัน: b ≈ Re/3 = 67.08/3 = 22.4 → เลือก 20 mm (ต้อง ≤ 10m = 30 mm)
ค่าสรุปของคู่เฟืองตัวอย่าง
| ค่า | พิเนียน (z=20) | เฟืองใหญ่ (z=40) |
|---|---|---|
| Ø พิทช์ d (mm) | 60 | 120 |
| มุมกรวยพิทช์ δ | 26.565° | 63.435° |
| ระยะกรวยนอก Re (mm) | 67.08 | 67.08 |
| Ø นอก dₐ (mm) | 65.37 | 122.68 |
| มุมยอดฟัน (face) | 29.13° | 65.995° |
| มุมโคนฟัน (root) | 23.37° | 60.235° |
ร่างหน้าตัดเฟืองดอกจอกใน DXCAD2D
เฟืองดอกจอกวาดรูปฟันเต็มใน 2D ยาก จึงร่าง "หน้าตัดกรวยพิทช์" เพื่อตรวจมุมและขนาดก่อนส่งทำจริง ใช้พิเนียนเป็นตัวอย่าง
- กด L ลากแกนนอนผ่านจุด apex ที่
0,0 - กด L ลากเส้นพิทช์จาก
0,0ยาว Re = 67.08 ที่มุม δ₁ = 26.565° (พิมพ์ปลายทางเป็นพิกัด#60,30คือ Re·cosδ = 60, Re·sinδ = 30 — ตรงกับรัศมีพิทช์ d/2 = 30 พอดี) - กด L ลากเส้นปลายใหญ่ (back cone) จากปลายเส้นพิทช์ตั้งฉากลงแกน
- กด offset ออฟเซ็ตเส้นพิทช์ขึ้น m = 3 (ยอดฟัน) และลง 1.25m = 3.75 (โคนฟัน) เพื่อได้กรวยยอด/กรวยโคน
- กด D บอกมุม δ₁, ระยะ Re, Ø พิทช์ 60 และ Ø นอก 65.37 · ใช้ M ตรวจมุมและความยาวซ้ำ
ลองทำตามได้ทันที เปิดโปรแกรมเขียนแบบ 2D บนเบราว์เซอร์ ฟรี ไม่ต้องติดตั้ง ไม่ต้องสมัคร
เปิด DXCAD2D Onlineคำถามที่พบบ่อย
คำนวณมุมกรวยเฟืองดอกจอกอย่างไร
ที่มุมเพลา 90° ใช้ tan δ₁ = z₁/z₂ สำหรับพิเนียน เช่น 20/40 ฟัน ได้ tan δ₁ = 0.5 → δ₁ = 26.565° และเฟืองใหญ่ δ₂ = 90 − 26.565 = 63.435°
Ø นอกของเฟืองดอกจอกหายังไง
ใช้ dₐ = d + 2·m·cos δ ไม่ใช่ d + 2m แบบเฟืองตรง เพราะ addendum เพิ่มตั้งฉากกับเส้นกรวย เช่น พิเนียน 60 + 6×cos26.565° = 65.37 mm
ระยะกรวยนอก Re คืออะไร
คือความยาวเส้นพิทช์จาก apex ถึงปลายใหญ่ของฟัน Re = d/(2 sin δ) ใช้กำหนดความกว้างฟัน b ซึ่งมักไม่เกิน Re/3
เฟืองดอกจอกต่างจากเฟืองตรงยังไง
เฟืองตรงส่งกำลังระหว่างเพลาขนาน ฟันอยู่บนทรงกระบอก ส่วนเฟืองดอกจอกส่งกำลังระหว่างเพลาที่ตัดกัน (มัก 90°) ฟันอยู่บนกรวยและเล็กลงเข้าหา apex
สรุป
ออกแบบเฟืองดอกจอกเริ่มจาก m และ z เหมือนเฟืองตรง (d = m·z) แล้วเพิ่มมุมกรวยพิทช์ tan δ₁ = z₁/z₂ กับระยะกรวยนอก Re = d/(2 sin δ) จำไว้ว่า Ø นอกต้องคูณ cos δ (dₐ = m(z + 2cos δ)) และความกว้างฟัน b ≈ Re/3 ร่างหน้าตัดกรวยพิทช์ใน DXCAD2D เพื่อตรวจมุมและขนาดก่อนสั่งผลิต