หน้าแรก / บทความ / วาดและคำนวณคอปลา (ปากท่อเชื่อม) จาก Ø ท่อ
วาด+คำนวณ · งานช่าง

วาดและคำนวณคอปลา (ปากท่อเชื่อม) จาก Ø ท่อ

อ่าน 8 นาที · อัปเดต 20 พ.ย. 2026

การต่อท่อกลมเข้ากับท่อกลม เช่น ราวบันได โครงเหล็ก หรือท่อเมนแยกออกข้าง ต้องตัดปลายท่อแยกให้เป็นรูป คอปลา (fishmouth / saddle cut) เพื่อให้แนบสนิทกับผิวโค้งของท่อใหญ่ก่อนเชื่อม บทความนี้ให้สูตรหาความลึกคอปลา วิธีทำตารางค่า "ยกขึ้น" เพื่อสร้างแผ่นแบบคลี่พันรอบท่อ และขั้นวาดเส้นโค้งคอปลาใน DXCAD2D โดยอิงเคสที่พบบ่อยที่สุด คือท่อแยกตั้งฉาก (90°) กับท่อใหญ่และแกนตัดกัน

ตัวแปรและสูตรหลัก

กำหนด R = รัศมีนอกของท่อใหญ่ (ท่อที่ถูกต่อเข้า) และ r = รัศมีนอกของท่อแยก (ท่อที่ต้องตัดคอปลา) โดย r ≤ R เมื่อท่อแยกตั้งฉากกับท่อใหญ่ ผิวสองท่อจะตัดกันเป็นเส้นโค้ง ความลึกคอปลา (ระยะจากจุดตัดตื้นสุดถึงลึกสุด) หาได้จาก

ความลึกคอปลา = R − √(R² − r²)
เป็นผลต่างระหว่างด้านข้างท่อแยก (ขนานแกนท่อใหญ่ — ตัดลึกสุด) กับจุดกลางคอปลา (หันเข้าท่อใหญ่ — ตัดตื้นสุด)

ถ้าท่อสองเส้นเท่ากัน (r = R) ความลึกคอปลา = R พอดี (คอปลาลึกเท่ารัศมีท่อ) นี่คือรอยตัด 45° คลาสสิกของการต่อท่อขนาดเท่ากัน

คอปลา 2R 2r ท่อแยก Ø2r ท่อใหญ่ Ø2R
ท่อแยกตั้งฉากกับท่อใหญ่ ปลายท่อแยกต้องตัดโค้งตามผิวท่อใหญ่ (เส้นสีเน้น) ความลึกคอปลาวัดตรงกลาง

ตัวอย่างคำนวณจริง

โจทย์: ต่อท่อแยก Ø48 มม. (r = 24) เข้ากับท่อเมน Ø60 มม. (R = 30) ตั้งฉากกัน หาความลึกคอปลาและค่าทำแผ่นแบบ

ความลึกคอปลา = R − √(R² − r²) = 30 − √(30² − 24²) = 30 − √(900 − 576) = 30 − √324 = 30 − 18 = 12 มม.

เส้นคอปลาเมื่อ "คลี่" ออกเป็นแผ่นแบบจะเป็นเส้นโค้ง ค่าความสูง (ยกขึ้นจากเส้นตัดลึกสุด) ที่มุม φ รอบท่อแยกคือ

ค่ายกขึ้นที่มุม φ = R − √(R² − r²·sin²φ)
φ = 0° คือด้านข้างท่อ (ขนานแกนท่อใหญ่, ตัดลึกสุด → ยกขึ้น 0) · φ = 90° คือจุดหันเข้าหาท่อใหญ่ (ตัดตื้นสุด → ยกขึ้นเท่าความลึกคอปลา)

แบ่งเส้นรอบวงท่อแยกออกเป็น 24 ส่วน (ทุก 15°) เส้นรอบวง = π × 48 = 150.8 มม. จึงห่างกันสถานีละ 6.28 มม. ค่ายกขึ้นในหนึ่งในสี่รอบเป็นดังนี้ (อีกสามส่วนสมมาตร)

สถานี φระยะรอบวง (มม.)ค่ายกขึ้น (มม.)
0°0.000.00
15°6.280.65
30°12.572.51
45°18.855.26
60°25.138.37
75°31.4210.96
90°37.7012.00

รอบเต็ม 360° จะมีจุดตัดลึกสุดสองจุด (φ = 0° และ 180°) และจุดตื้นสุดสองจุด (φ = 90° และ 270°) ค่ายกขึ้นจะขึ้น–ลงเป็นคลื่นสมมาตรสี่ช่วงเหมือนในตาราง

ขั้นวาดเส้นคอปลา (แผ่นแบบคลี่) ใน DXCAD2D

เป้าหมายคือวาดเส้นโค้งคอปลาแบบ 1:1 แล้วพิมพ์ออกมาเป็นแผ่นแบบพันรอบท่อเพื่อขีดเส้นตัด

  1. พิมพ์ L กด Enter ลากเส้นฐาน (datum) แนวนอนยาวเท่าเส้นรอบวง 150.8 มม. — นี่คือแนวตัดลึกสุดที่ยกขึ้น = 0
  2. พิมพ์ PL กด Enter เพื่อเขียน polyline แล้วป้อนจุดเป็นพิกัดสัมบูรณ์ (นำหน้าด้วย #) ไล่ไปทีละสถานี: #0,0 #6.28,0.65 #12.57,2.51 #18.85,5.26 #25.13,8.37 #31.42,10.96 #37.70,12 …
  3. ทำต่อให้ครบรอบ: ช่วง 90°–180° ค่ายกขึ้นลดลงแบบสะท้อนกลับ (10.96, 8.37, 5.26, 2.51, 0.65, 0 ที่ 75.40 มม.) แล้วขึ้นสูงสุดอีกครั้งที่ 270° และกลับมา 0 ที่ปลายรอบ 150.8 มม.
  4. พิมพ์ D ใส่ขนาดกำกับความลึกคอปลา 12 มม. และความยาวรอบวง เพื่อตรวจก่อนพิมพ์
  5. พิมพ์ออก 1:1 (ดู พิมพ์แบบให้ได้สเกลจริง) ตัดกระดาษตามเส้น พันรอบปลายท่อให้เส้นฐานตรงกับปลายท่อที่ตัดฉาก แล้วขีดเส้นคอปลาตามขอบโค้ง
เผื่อผิวจริง: สูตรนี้ใช้เส้นผ่านศูนย์กลาง "นอก" ของท่อ เส้นที่ได้คือรอยสัมผัสผิวนอก–ผิวนอก หากต้องบากร่องเชื่อม (bevel) หรือเผื่อความหนาผนัง ให้เพิ่มระยะตามลักษณะงานเชื่อมอีกต่างหาก

ลองทำตามได้ทันที เปิดโปรแกรมเขียนแบบ 2D บนเบราว์เซอร์ ฟรี ไม่ต้องติดตั้ง ไม่ต้องสมัคร

เปิด DXCAD2D Online

ข้อควรระวัง

สูตรข้างบนใช้กับท่อแยกที่ ตั้งฉาก 90° กับท่อใหญ่ และ แกนท่อตัดกัน พอดี หากต่อเฉียงเป็นมุมอื่น หรือท่อแยกเยื้องศูนย์ เส้นคอปลาจะไม่สมมาตรและต้องคำนวณจุดตัดทีละจุด (ใช้วิธีฉายเส้นแบบ ordinate ในภาพด้านข้างและภาพปลาย) สำหรับงานต่อท่อเฉียงหรือเข้ามุมกรอบ ดูเพิ่มที่ มุมตัดเข้ามุมกรอบและท่อ

คำถามที่พบบ่อย

คอปลาท่อลึกเท่าไร

ความลึกคอปลาของท่อแยกที่ตั้งฉากกับท่อใหญ่ = R − √(R² − r²) เมื่อ R คือรัศมีนอกท่อใหญ่ และ r คือรัศมีนอกท่อแยก เช่น ท่อแยก Ø48 เข้าท่อ Ø60 ได้ลึก 12 มม.

ตัดคอปลาท่อขนาดเท่ากันลึกเท่าไร

ถ้าท่อสองเส้นเส้นผ่านศูนย์กลางเท่ากัน (r = R) ความลึกคอปลา = R คือลึกเท่ารัศมีท่อ และรอยตัดจะเป็นแนว 45° พอดี

fishmouth กับ saddle cut คืออย่างเดียวกันไหม

ใช่ เป็นรอยตัดปลายท่อให้โค้งตามผิวท่ออีกเส้นก่อนเชื่อม ภาษาไทยเรียกคอปลา ภาษาอังกฤษเรียก fishmouth, saddle หรือ pipe coping

ทำแผ่นแบบตัดคอปลาอย่างไร

คำนวณค่ายกขึ้นทุก 15° รอบท่อ (= R − √(R² − r²·sin²φ)) วาดเส้นโค้งบนแผ่นแบบยาวเท่าเส้นรอบวงท่อแยก พิมพ์ 1:1 แล้วพันรอบปลายท่อเพื่อขีดเส้นตัด

สรุป

คอปลาท่อเชื่อมที่ตั้งฉากคำนวณได้ด้วยสูตรเดียว ความลึก = R − √(R² − r²) และเส้นคอปลาคลี่ออกมาเป็นค่ายกขึ้น R − √(R² − r²·sin²φ) ทุก 15° รอบท่อ ตัวอย่างท่อ Ø48 เข้า Ø60 ลึก 12 มม. วาดเส้นโค้งจากพิกัดใน DXCAD2D พิมพ์ 1:1 พันรอบท่อแล้วขีดตัด สำหรับท่อเฉียงหรือเยื้องศูนย์ต้องฉายจุดตัดทีละจุดเพิ่มเติม